विशेष प्रतिनिधी : भारतातील धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांमध्ये छठपूजेला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. विशेषतः बिहार, झारखंड, उत्तर प्रदेश आणि पूर्व भारतातील अनेक भागांत हा सण मोठ्या श्रद्धेने आणि भक्तिभावाने साजरा केला जातो. सूर्यदेव आणि छठी मातेची आराधना करणारा हा महापर्व केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित नसून त्यामागे अनेक पौराणिक कथा, निसर्गाविषयी कृतज्ञता, कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीची कामना आणि सामाजिक एकतेचा संदेश दडलेला आहे.
छठपूजेचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण वैशिष्ट्य म्हणजे या सणात मावळत्या सूर्यालाही अर्घ्य दिले जाते आणि दुसऱ्या दिवशी उगवत्या सूर्याचीही पूजा केली जाते. सूर्य हा पृथ्वीवरील जीवनाचा प्रमुख आधार मानला जातो. प्रकाश, ऊर्जा, अन्नधान्य आणि निसर्गाच्या चक्रामध्ये सूर्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन त्याच्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याची ही प्राचीन परंपरा असल्याचे मानले जाते.
छठपूजा नेमकी का साजरी केली जाते?
छठपूजा कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या षष्ठी तिथीला मुख्यत्वे साजरी केली जाते. त्यामुळे या व्रताला ‘सूर्य षष्ठी’ असेही म्हटले जाते. या उत्सवात सूर्यदेवाबरोबर छठी मातेची पूजा केली जाते. छठी मातेला संततीचे रक्षण करणारी, मुलांना दीर्घायुष्य आणि कुटुंबाला सुख-समृद्धी देणारी देवी मानले जाते.
लोकमान्यतेनुसार, छठी मातेची मनोभावे पूजा केल्याने कुटुंबावर तिची कृपा राहते, संततीचे कल्याण होते आणि जीवनातील अडचणी दूर होण्यास मदत होते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
या सणाचे मूळ नेमके कधी आणि कसे सुरू झाले, याबाबत एकच निश्चित ऐतिहासिक मत नाही. काही अभ्यासक या परंपरेचा संबंध प्राचीन सूर्योपासना आणि वैदिक काळातील निसर्गपूजेशी जोडतात, तर अनेक धार्मिक कथांमध्ये रामायण आणि महाभारतातील घटनांचा संदर्भ आढळतो.
१. भगवान श्रीराम आणि माता सीतेशी जोडलेली कथा
छठपूजेच्या उत्पत्तीबाबत प्रचलित असलेल्या कथांपैकी एक कथा भगवान श्रीराम आणि माता सीता यांच्याशी संबंधित आहे.
लोकमान्यतेनुसार, रावणाचा पराभव करून चौदा वर्षांचा वनवास पूर्ण केल्यानंतर भगवान श्रीराम आणि माता सीता अयोध्येला परतले. त्यानंतर राज्याच्या कल्याणासाठी आणि सूर्यदेवाच्या आशीर्वादासाठी त्यांनी उपवास व सूर्योपासना केली. या कथेनुसार कार्तिक शुक्ल पक्षातील षष्ठी तिथीला सूर्यदेवाची आराधना करण्यात आली होती.
बिहारमधील मुंगेर परिसरातही माता सीतेने छठव्रत केल्याची स्थानिक श्रद्धा प्रचलित आहे. तेथील सीता चरण मंदिराशी ही परंपरा जोडली जाते. त्यामुळे रामायणातील कथांमध्ये छठपूजेच्या परंपरेचा उल्लेख भक्तिभावाने केला जातो.
२. महाभारतातील कर्ण आणि सूर्यदेवाची उपासना
छठपूजेचा संबंध महाभारतातील महान योद्धा कर्ण याच्याशीही जोडला जातो. कर्ण हा सूर्यदेव आणि कुंतीचा पुत्र असल्याची धार्मिक मान्यता आहे. कर्णाला सूर्यपुत्र म्हणून ओळखले जाते.
महाभारतातील कथांनुसार, कर्ण दररोज सूर्योदयाच्या वेळी सूर्यदेवाची उपासना करत असे. तो पाण्यात उभा राहून सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करत असे, तसेच पूजा पूर्ण झाल्यानंतर गरजू व्यक्तींना दानधर्म करत असे.
कुरुक्षेत्र युद्धापूर्वीही कर्णाने सूर्यदेवाची विशेष आराधना केल्याचे उल्लेख आणि लोकपरंपरा आढळतात. त्याच्या सूर्यभक्तीमुळे छठपूजेतील जलात उभे राहून अर्घ्य देण्याच्या विधीशी कर्णाची कथा जोडली जाते.
कर्णाची ही परंपरा भक्तांना श्रद्धा, शिस्त, दानशूरपणा आणि कर्तव्यनिष्ठेचा संदेश देते.
३. द्रौपदी आणि पांडवांनीही केले होते सूर्यव्रत?
महाभारतातील आणखी एक लोकप्रिय कथा द्रौपदी आणि पांडवांशी संबंधित आहे.
पांडवांना वनवास भोगावा लागत असताना त्यांच्या जीवनात अनेक संकटे निर्माण झाली होती. वनवासाच्या काळात अनेक ऋषी-मुनी त्यांच्या आश्रयाला येत असत. त्यांचे योग्य आदरातिथ्य कसे करावे, याबाबत द्रौपदी चिंतेत होती.
अशा परिस्थितीत ऋषी धौम्य यांनी द्रौपदीला सूर्यदेवाची उपासना आणि व्रत करण्याचा सल्ला दिल्याची कथा प्रचलित आहे. सूर्यदेवाच्या कृपेने पांडवांच्या अडचणी दूर झाल्या आणि त्यांना पुन्हा आपले राज्य प्राप्त करण्याचा मार्ग मिळाला, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
या कथेमुळे छठपूजेचा संबंध संकटांवर मात करण्याची शक्ती, कुटुंबाचे संरक्षण आणि श्रद्धेशी जोडला जातो.
४. राजा प्रियव्रत आणि छठी मातेची कथा
छठी मातेच्या उत्पत्तीबाबत ब्रह्मवैवर्त पुराणाशी संबंधित एक कथा सांगितली जाते.
राजा प्रियव्रत आणि राणी मालिनी यांना अपत्य नव्हते. त्यांनी पुत्रप्राप्तीसाठी यज्ञ केला. त्यानंतर राणीला पुत्र झाला; मात्र तो मृत जन्माला आला. त्यामुळे राजा आणि राणी अत्यंत दुःखी झाले.
त्यावेळी देवसेना किंवा षष्ठी देवीच्या रूपात एक दिव्य स्त्री प्रकट झाली. तिने राणीला आपली आणि सूर्यदेवाची आराधना करण्याचा सल्ला दिला. त्यानंतर राणीने श्रद्धेने देवीची उपासना केली आणि तिला अपत्यप्राप्तीचे आशीर्वाद मिळाले, अशी पौराणिक कथा सांगितली जाते.
याच मान्यतेतून छठी मातेची पूजा संततीचे कल्याण, मुलांचे आरोग्य आणि दीर्घायुष्य यासाठी केली जाते, असे भाविक मानतात.
छठपूजेचे चार दिवस आणि त्यांचे धार्मिक महत्त्व
छठपूजेचा उत्सव साधारणपणे चार दिवस चालतो. प्रत्येक दिवसाला विशिष्ट धार्मिक महत्त्व असून भक्त अत्यंत शुद्धता, संयम आणि श्रद्धेने हे विधी पूर्ण करतात.
पहिला दिवस – नहाय-खाय
छठ महापर्वाची सुरुवात नहाय-खाय या विधीने होते. या दिवशी भाविक नदी किंवा तलावात स्नान करून घराची स्वच्छता करतात. त्यानंतर सात्त्विक भोजन ग्रहण केले जाते. स्वच्छता, शुद्धता आणि पवित्रतेला या दिवसात विशेष महत्त्व दिले जाते.
दुसरा दिवस – खरना
दुसऱ्या दिवशी खरना हा विधी केला जातो. भाविक दिवसभर उपवास करतात आणि संध्याकाळी सूर्यदेवाची पूजा करून गूळ घालून तयार केलेली खीर, रोटी आणि इतर प्रसाद ग्रहण करतात. त्यानंतर अनेक व्रतधारी निर्जला उपवासाला सुरुवात करतात.
तिसरा दिवस – संध्याकाळचे अर्घ्य
छठपूजेतील सर्वात महत्त्वाचा विधी म्हणजे संध्याकाळचे अर्घ्य. या दिवशी भाविक नदी, तलाव किंवा इतर जलाशयांच्या काठावर एकत्र येतात. बांबूच्या सुपात फळे, ठेकुआ, ऊस आणि विविध पूजेचे साहित्य ठेवून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण केले जाते.नदीकाठावर दिव्यांची सजावट, पारंपरिक लोकगीते आणि भक्तिमय वातावरण यामुळे संपूर्ण परिसर धार्मिक उत्साहाने भारावून जातो.
चौथा दिवस – उषाकालीन अर्घ्य
चौथ्या दिवशी पहाटे सूर्योदयापूर्वीच भाविक पुन्हा जलाशयाच्या काठावर जमा होतात. उगवत्या सूर्याला अर्घ्य अर्पण करून व्रताची सांगता केली जाते. त्यानंतर व्रत सोडून प्रसादाचे वाटप केले जाते. मावळत्या आणि उगवत्या अशा दोन्ही सूर्यांची पूजा करण्यामागे जीवनातील प्रत्येक टप्प्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा संदेश असल्याचे मानले जाते
छठपूजेतील ठेकुआ, ऊस आणि फळांचे विशेष महत्त्व
छठपूजेत अर्पण करण्यात येणाऱ्या प्रसादालाही विशेष महत्त्व आहे. गव्हाचे पीठ, गूळ आणि तूप वापरून बनवलेला ठेकुआ हा या सणातील प्रमुख पारंपरिक प्रसाद आहे. याशिवाय केळी, नारळ, सफरचंद, ऊस, पेरू, लिंबू आणि हंगामी फळांचा समावेश पूजासाहित्यात केला जातो.
प्रसाद तयार करताना स्वच्छता आणि शुद्धतेची विशेष काळजी घेतली जाते. अनेक कुटुंबांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने स्वयंपाक केला जातो. बांबूच्या सुपात प्रसाद सजवून सूर्यदेवाला अर्पण केला जातो.
छठपूजेचा सामाजिक आणि पर्यावरणपूरक संदेश
छठ महापर्वाची ओळख केवळ धार्मिक विधींपुरती मर्यादित नाही. या उत्सवातून समाजातील एकता, समानता आणि निसर्गाबद्दलची कृतज्ञता व्यक्त होते.या सणात जात-पात, आर्थिक परिस्थिती किंवा सामाजिक स्तर यापेक्षा श्रद्धा आणि व्रताचे पालन यांना महत्त्व दिले जाते. नदीकाठाची स्वच्छता, घाटांची सजावट आणि सामूहिक तयारीमध्ये संपूर्ण समाज सहभागी होतो.
सूर्य, पाणी आणि शेती यांचा मानवी जीवनाशी असलेला संबंध या सणातून अधोरेखित होतो. पीक कापणीनंतर निसर्गाचे आभार मानण्याची कृषिसंस्कृतीतील भावना देखील छठपूजेशी जोडली जाते. विशेष म्हणजे छठपूजेचा संदेश असा आहे की मावळत्या सूर्यालाही तेवढाच सन्मान द्यावा, जितका उगवत्या सूर्याला दिला जातो. म्हणजेच यशाबरोबरच संघर्ष, बदल आणि जीवनातील प्रत्येक अवस्थेचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे.
एकूणच, छठ महापर्व हे सूर्योपासना, धार्मिक श्रद्धा, पौराणिक कथा, कौटुंबिक कल्याण आणि सामाजिक एकतेचे प्रतीक मानले जाते. राम-सीता, कर्ण आणि द्रौपदी यांच्या कथांमुळे या उत्सवाला पौराणिक संदर्भ लाभले आहेत, तर सूर्यदेवाला अर्घ्य देण्याची परंपरा निसर्गाविषयी कृतज्ञता व्यक्त करते. म्हणूनच छठपूजा आजही भारताच्या सांस्कृतिक वारशातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि श्रद्धेचा उत्सव म्हणून साजरी केली जाते.
