नवी दिल्ली (प्रतिनिधी) : देशाची राजधानी दिल्ली पुन्हा एकदा तीव्र वायुप्रदूषणाच्या विळख्यात सापडली आहे. शहरातील अनेक भागांमध्ये दाट धुरक्याचे साम्राज्य पसरले असून नागरिकांना श्वास घेण्यास त्रास, डोळ्यांची जळजळ आणि घशात खवखव जाणवत असल्याच्या तक्रारी समोर येत आहेत. शुक्रवार, ६ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ८ वाजता दिल्लीचा हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) ३८९ नोंदवण्यात आला. ही पातळी ‘अतिशय खराब’ श्रेणीत येते. विशेष म्हणजे, काही भागांमध्ये AQI ४७० च्याही पुढे गेल्याने परिस्थिती अधिक चिंताजनक बनली आहे.
रोहिणी आणि IIT दिल्लीमध्ये प्रदूषणाची गंभीर स्थिती
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) आकडेवारीनुसार, सकाळी ८ वाजताच्या नोंदीत IIT दिल्ली आणि रोहिणी येथे AQI ४७४ नोंदवण्यात आला. पंजाबी बाग येथे ४६५, आर.के. पुरम येथे ४४३, ITO येथे ४२२, फिरोजशाह रोड येथे ४२० आणि इंडिया गेट परिसरात ४०३ AQI नोंदवण्यात आला.
याशिवाय आयजीआय विमानतळ टर्मिनल-३ येथे ३८५, आनंद विहार आणि अक्षरधाम परिसरात ३५९, आया नगर येथे ३९३ तर चांदनी चौक येथे ३९१ AQI नोंदवण्यात आला. या आकडेवारीमुळे दिल्लीतील विविध भागांमध्ये प्रदूषणाची तीव्रता किती वेगवेगळी आहे, हे स्पष्ट होते.
PM2.5 सूक्ष्मकणांमुळे आरोग्याचा धोका
दिल्लीतील प्रदूषणात PM2.5 या अतिसूक्ष्म धूलिकणांचा मोठा वाटा असल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे. हे सूक्ष्मकण श्वसनावाटे शरीरात प्रवेश करू शकतात. त्यामुळे श्वसनमार्गाला त्रास होणे, डोळ्यांची जळजळ, खोकला आणि श्वास घेण्यास अडचण अशा समस्या उद्भवू शकतात.
विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तसेच दमा आणि हृदयविकार असलेल्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घेण्याची गरज आहे. नागरिकांनी शक्यतो प्रदूषण जास्त असलेल्या वेळेत बाहेर जाणे आणि मैदानी व्यायाम करणे टाळावे, असा सल्ला दिला जात आहे.
पराली जाळणे आणि वाहनांचा धूरही प्रदूषणाला कारणीभूत
दिल्लीच्या हवेची गुणवत्ता खालावण्यामागे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. पंजाब आणि हरियाणातील शेतांमध्ये पिकांचे अवशेष जाळण्याच्या घटनांमुळे निर्माण होणारा धूर दिल्लीपर्यंत पोहोचत आहे. याशिवाय वाहनांमधून निघणारा धूर, बांधकामांमधील धूळ आणि शहरी भागातील विविध प्रदूषणकारी स्रोत यांचाही परिणाम होत आहे.
हिंदुस्तान टाइम्सच्या वृत्तानुसार, गुरुवारी दिल्लीतील PM2.5 प्रदूषणात पराली जाळण्याचा अंदाजित वाटा १५.६ टक्के होता. शुक्रवारी हा वाटा १९.२ टक्क्यांपर्यंत जाऊ शकतो, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला होता. वाहनांमधील उत्सर्जनाचाही प्रदूषणातील वाटा वाढण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
GRAP-2 अंतर्गत प्रशासनाच्या उपाययोजना
वाढत्या प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी दिल्लीमध्ये ग्रेडेड रिस्पॉन्स ॲक्शन प्लॅन अर्थात GRAP-2 अंतर्गत उपाययोजना सुरू आहेत. इंडिया गेट परिसरात महापालिका प्रशासनाकडून पाण्याच्या फवारणीसाठी विशेष वाहनांचा वापर करण्यात येत आहे. रस्त्यांवरील धूळ कमी करणे, स्वच्छता आणि प्रदूषण नियंत्रणाच्या उपाययोजनांवर भर दिला जात आहे.
मात्र, या उपाययोजनांनंतरही हवेच्या गुणवत्तेत अपेक्षित सुधारणा झालेली नसल्याने प्रशासनासमोर मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे. प्रदूषणाचे स्रोत नियंत्रित करण्यासाठी दिल्लीसह शेजारील राज्यांमध्ये समन्वय आवश्यक असल्याची चर्चा पुन्हा सुरू झाली आहे.
पुढील काही दिवसांत प्रदूषण आणखी वाढण्याची शक्यता
हवेच्या गुणवत्तेबाबतच्या पूर्वसूचना प्रणालीने शुक्रवार ते रविवारदरम्यान दिल्लीतील प्रदूषण ‘गंभीर’ श्रेणीत जाण्याची शक्यता व्यक्त केली होती. त्यानंतरच्या काही दिवसांतही हवा ‘अतिशय खराब’ आणि ‘गंभीर’ श्रेणीदरम्यान राहू शकते, असा अंदाज आहे. त्यामुळे नागरिकांना लगेच दिलासा मिळण्याची शक्यता कमी असल्याचे चित्र दिसत आहे.
दिल्लीकरांच्या आरोग्याचा प्रश्न ऐरणीवर
दिवाळीपूर्वीच राजधानीतील हवेची गुणवत्ता खालावल्याने नागरिकांच्या आरोग्याचा प्रश्न गंभीर बनला आहे. केवळ तात्पुरत्या उपाययोजनांऐवजी वाहनांचे उत्सर्जन, पराली जाळणे, बांधकामांमधील धूळ आणि इतर प्रदूषणकारी स्रोतांवर प्रभावी नियंत्रण मिळवण्याची गरज व्यक्त होत आहे.
स्वच्छ हवा हा प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत हक्क असून दिल्लीतील प्रदूषणाची समस्या सोडवण्यासाठी सरकार, प्रशासन आणि नागरिकांनी एकत्रित प्रयत्न करण्याची आवश्यकता आहे. अन्यथा हिवाळ्याच्या दिवसांत प्रदूषणाचा हा प्रश्न अधिक गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो.
